VinSpeed và Giấc Mơ Tốc Độ: Cơ Hội Hạ Tầng Hay Canh Bạc Kinh Tế?

Đề Xuất Tuyến Đường Sắt Cao Tốc: Giấc Mơ Tốc Độ Hay Canh Bạc Kinh Tế?

Ngày 14/5/2025, VinSpeed – công ty thuộc Tập đoàn Vingroup – gây chú ý khi đề xuất đầu tư tuyến đường sắt cao tốc Bắc – Nam. Tổng mức đầu tư lên đến hơn 1,5 triệu tỷ đồng (tương đương khoảng 61,35 tỷ USD). Đây là một đề xuất có quy mô chưa từng có trong lĩnh vực hạ tầng tại Việt Nam. Nó mang tầm vóc chiến lược quốc gia nhưng cũng đặt ra nhiều câu hỏi về tính khả thi, hiệu quả và rủi ro tài chính.

Tuy dự án này thể hiện một “giấc mơ tốc độ” đáng ngưỡng mộ, nhưng dưới góc nhìn kinh tế và quản trị rủi ro, vẫn còn nhiều ẩn số. Đặc biệt, mối quan hệ công – tư trong dự án này cần được phân tích kỹ lưỡng.

1. Một Mô Hình PPP “Đảo Ngược”?

VinSpeed đề xuất một mô hình đặc biệt. Doanh nghiệp sẽ trực tiếp triển khai và vận hành toàn bộ tuyến đường sắt. Tuy nhiên, phần lớn nguồn vốn lại đến từ ngân sách Nhà nước. Cụ thể, VinSpeed dự kiến góp 20% vốn (khoảng 12 tỷ USD). Phần còn lại, khoảng 49 tỷ USD, sẽ do Nhà nước cấp dưới dạng vay không lãi suất trong vòng 35 năm.

Thoạt nhìn, mô hình này có vẻ giống hình thức PPP (hợp tác công – tư). Tuy nhiên, về bản chất, nó đi ngược với nguyên lý chia sẻ rủi ro. Trong mô hình truyền thống, rủi ro và lợi ích được phân bổ dựa trên năng lực. Nhưng ở đây, Nhà nước gánh toàn bộ rủi ro tài chính, trong khi doanh nghiệp nắm quyền vận hành và hưởng lợi.

Nói cách khác, đây là một mô hình “PPP đảo ngược”: công bỏ tiền, tư thu lợi.

2. Rủi Ro Tài Chính: Ai Sẽ Trả Giá Nếu Thất Bại?

Trên thế giới, không ít dự án đường sắt cao tốc đã trở thành canh bạc rủi ro. Theo nghiên cứu của McKinsey (2021), chỉ có hai tuyến – Tokyo – Osaka (Nhật Bản) và Bắc Kinh – Thượng Hải (Trung Quốc) – có lãi nhờ mật độ hành khách cực lớn. Hầu hết các tuyến khác như ở Đài Loan, Tây Ban Nha, Anh hay Thổ Nhĩ Kỳ đều phải trợ cấp từ ngân sách.

Tại Việt Nam, dân số đông nhưng thu nhập bình quân còn thấp. Chi phí đầu tư rất lớn. Khả năng thu hồi vốn thông qua giá vé hợp lý là điều chưa chắc chắn. Nếu doanh thu không như kỳ vọng, người nộp thuế sẽ là bên chịu hậu quả cuối cùng.

Hơn nữa, khoản vay 49 tỷ USD không lãi trong 35 năm tương đương khoảng 10% GDP hiện tại. Nếu tính lãi suất cơ hội trung bình 3–5%/năm, giá trị thực của khoản vay này lớn hơn nhiều con số gốc. Đây có thể trở thành gánh nặng tài khóa tiềm ẩn.

3. TOD – Phép Màu Bất Động Sản Hay Công Cụ “Bẻ Lái” Hạ Tầng?

Một trong những điểm đáng chú ý trong đề xuất của VinSpeed là việc phát triển bất động sản quanh nhà ga theo mô hình TOD (Transit-Oriented Development). Mô hình này từng thành công tại Nhật, Singapore và Trung Quốc. Nó khai thác giá trị đất gia tăng nhờ kết nối hạ tầng.

Tuy nhiên, cần đặt câu hỏi: đường sắt cao tốc là phương tiện công cộng hay chỉ là công cụ thúc đẩy đầu tư bất động sản?

Nếu nhà ga được đặt tại khu vực ít dân cư nhằm mục tiêu tạo “đất vàng” mới, hiệu suất khai thác hành khách sẽ thấp. Như vậy, hạ tầng có nguy cơ bị “bẻ lái” phục vụ mục tiêu tài sản thay vì kết nối giao thông. Hệ quả là lãng phí tài nguyên công.

4. Công Nghệ Nội Địa Hóa: Khẩu Hiệu Hay Hướng Đi Bền Vững?

VinSpeed cho biết sẽ tiếp nhận công nghệ từ các đối tác quốc tế như Trung Quốc, Đức, Nhật và hướng tới nội địa hóa sản xuất. Đây là định hướng tích cực, nếu được triển khai nghiêm túc và bài bản.

Tuy nhiên, các quốc gia từng phát triển đường sắt cao tốc đều mất ít nhất 10–20 năm để nội địa hóa. Họ cần đầu tư hàng chục tỷ USD và có sự hỗ trợ mạnh mẽ từ Nhà nước. Nếu thiếu cơ chế rõ ràng, việc nội địa hóa có thể chỉ là khẩu hiệu hoặc cách hợp thức hóa chi phí đầu vào.

5. Những Câu Hỏi Cốt Tử Cần Được Trả Lời

Nếu Chính phủ xem xét đề xuất này, cần trả lời minh bạch các câu hỏi then chốt sau:

• Ai chịu trách nhiệm nếu dự án thua lỗ sau 10 năm?

• Ai được quyền định giá vé? Có cơ chế kiểm soát giá không?

• Quyền khai thác bất động sản quanh nhà ga được phân bổ thế nào?

• Có cơ chế kiểm toán tài chính độc lập và giám sát chất lượng không?

• Nếu giá đất tăng nhờ đầu tư công, ai được hưởng phần giá trị chênh lệch?

6. Kết Luận: Giấc Mơ Phải Dựa Trên Hiện Thực

Không thể phủ nhận: VinSpeed đã dũng cảm khi đề xuất một tầm nhìn lớn. Tuy nhiên, giấc mơ tốc độ chỉ xứng đáng nếu nó dựa trên nền tảng thực tế về kinh tế, tài chính và thể chế.

Không một nền tài chính công nào đủ sức gánh chịu những rủi ro từ các mô hình đầu tư thiếu minh bạch và mất cân bằng lợi ích. Đặc biệt, khi ngân sách đang hạn hẹp, nợ công gia tăng, và nhu cầu đầu tư cho y tế, giáo dục, hạ tầng vẫn rất lớn.

Lời Nhắn Cuối: Hạ Tầng Là Nền Tảng, Không Phải Công Cụ Tư Lợi

Hạ tầng không chỉ là tốc độ hay đường ray. Nó là nền móng phát triển quốc gia. Nếu thiết kế sai lợi ích, nếu định vị sai vai trò giữa công và tư, hạ tầng sẽ trở thành gánh nặng thay vì động lực.

Đầu tư công không phải để tạo điều kiện cho doanh nghiệp sinh lời. Nó phải phục vụ lợi ích chung của toàn xã hội.

Giấc mơ tốc độ chỉ có giá trị nếu mang lại tăng trưởng công bằng, bền vững và minh bạch cho đất nước.